Ο Δημήτρης Λογοθέτης στην «Εφ.Συν.»: «Η λογοτεχνία τρόμου ήταν πάντοτε πολιτική»

O μεταφραστής και υποψήφιος διδάκτορας εξηγεί, με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Το σημάδι του θηρίου και άλλες ιστορίες αποικιοκρατικού τρόμου», πού και πώς εντόπισε ένα πολύ σαφές πολιτικό πρόσημο στα διηγήματα που συγκέντρωσε

– Πώς ξεκίνησε η ιδέα για τη δημιουργία αυτής της ανθολογίας;

Οταν άρχισα να ασχολούμαι συστηματικά με τη μετάφραση –είχε ήδη κυκλοφορήσει το «Αρχαίες μαγείες και άλλες απόκρυφες υποθέσεις» του Αλτζερνον Μπλάκγουντ από τις εκδόσεις Στοχαστής–, σκεφτόμουν ποιο θα μπορούσε να είναι το επόμενό μου βήμα.

Ενας προβληματισμός που είχα τότε ήταν πώς θα έπειθα ένα αναγνωστικό κοινό με αριστερό, μαρξιστικό ή συγγενές υπόβαθρο να διαβάσει κάτι σχετικό με τον τρόμο, σε μια χώρα όπου το φανταστικό και η εν λόγω ιδεολογική παράδοση δεν σχετίζονται. Αποπειράθηκα συνεπώς να αναδείξω την πολιτική διάσταση της φανταστικής λογοτεχνίας, η οποία συχνά παραγνωρίζεται.

Οσον αφορά τις ιστορίες, διάβασα κοντά στα πενήντα διηγήματα για να καταλήξω στα έξι της ανθολογίας, καθώς αναζητούσα υλικό που θα χαρακτηριζόταν από μια κριτική στάση απέναντι στην αποικιοκρατία. Να είναι σαφές, δηλαδή, ότι ο λευκός είναι το πρόβλημα, ότι ο δυτικός κόσμος αποτελεί το αυγό του φιδιού. Ιστορίες οι οποίες θα απογυμνώνουν τη βία, τη θεσμική βία της αποικιοκρατίας· ιστορίες μέσα από τις οποίες θα βλέπουμε το τοπικό στοιχείο να εναντιώνεται, να αντεπιτίθεται και να εκδικείται τον καταπιεστή.

Ετσι, συγκέντρωσα όσες μπορούσα να βρω, όπου παρουσιάζεται σχεδόν πάντα ο ίδιος τύπος πρωταγωνιστή: ένας Δυτικός, μεσοαστός άντρας. Τέτοιοι είναι κυρίως και αυτοί που τις έγραψαν: μεσοαστοί λογοτέχνες, μεσήλικες κατά κύριο λόγο, Αμερικανοί και Βρετανοί. Και βλέπουμε αυτόν τον πρωταγωνιστή να διαπράττει απροκάλυπτα εγκλήματα απέναντι στους αποικιοκρατούμενους, με πολύ σαφές πολιτικό, ιδεολογικό και έμφυλο πρόσημο.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, προκύπτει και μια νέα σχέση ανάμεσα στις ιστορίες, γιατί στο τέλος συνειδητοποιείς ότι όλες συνδέονται έντονα με τη σωματικότητα, με το λεγόμενο body horror. Υπάρχει ο φόβος για την ακεραιότητα του δυτικού σώματος, είτε συμβολικά είτε κυριολεκτικά. Στο μεγαλύτερο μέρος του υλικού αυτό είναι ξεκάθαρο: όλα περιστρέφονται γύρω από τα κορμιά αυτών των ανδρών, αλλά και τον φόβο απέναντι στις ασθένειες που, πηγάζοντας από τις γυναίκες ή τις διεμφυλικές/άφυλες ατομικότητες της Ανατολής, «μολύνουν» και «εκθηλύνουν» το «αρρενωπό» σώμα της Δύσης. Το παραπάνω λειτουργεί παράλληλα με την ανασφάλεια περί πολιτισμικής «επιμόλυνσης». Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι δυτικές αυτοκρατορίες, ιδιαίτερα η βρετανική, αναζητούσαν εξηγήσεις για την παρακμή τους και συχνά τη φόρτωναν στην επαφή τους με «ρυπαρούς» ή «κατώτερους» πολιτισμούς, θεωρώντας ότι αυτή οδηγούσε σε εκφυλισμό.

– Πόσο πολιτικός μπορεί να είναι τελικά ο τρόμος ως λογοτεχνικό είδος;

Για πολλά χρόνια ο τρόμος, όπως και το αστυνομικό, αντιμετωπιζόταν ως παραλογοτεχνία. Το ζήτημα είναι να απομακρυνθούμε από την εικόνα των βιβλίων με τα «δρακουλιάρικα» εξώφυλλα και τις εκδόσεις που δεν έχουν την απαραίτητη επιμέλεια και να επιλέγουμε να δώσουμε στο αναγνωστικό κοινό προσεγμένο υλικό που να εκφράζει έμμεσα ή άμεσα έναν πολιτικό λόγο. Η λογοτεχνία τρόμου ήταν πάντοτε πολιτική, ακόμα κι όταν οι ίδιοι οι δημιουργοί της δεν το συνειδητοποιούσαν. Για παράδειγμα, οι ιστορίες φαντασμάτων ήταν ένα εξαιρετικό όχημα τον 19ο αιώνα και αργότερα, μέσω του οποίου γυναίκες συγγραφείς μπόρεσαν να μιλήσουν δημόσια για την κακοποίηση, την επιλόχειο κατάθλιψη ή τον εγκλεισμό στο σπίτι και στο ψυχιατρείο.

Επίσης, όπως έλεγε και ο Ρόμπερτ Αϊκμαν, οι αλλόκοτες ιστορίες λειτουργούν σαν αντίδοτο σε μια εποχή προβλέψιμη και μηχανιστική. Για μένα αυτό είναι και το βασικό πολιτικό πρόσημο του τρόμου. Δεν είναι λογοτεχνία διαφυγής, αλλά λογοτεχνία αντίδρασης. Γι’ αυτό θεωρώ ότι πρέπει να επιλέγουμε πολύ προσεκτικά τα έργα που εκδίδονται, να υπάρχουν καλές μεταφράσεις, εισαγωγές και επίμετρα, ώστε να αποκατασταθεί η αξία αυτής της λογοτεχνίας και να φανεί ότι πρόκειται για κάτι πολύ ουσιαστικότερο από μια απλή ένοχη απόλαυση.

– Σε μια εποχή όπου συχνά επανεξετάζουμε το παρελθόν με τα σημερινά μας κριτήρια, πώς πιστεύεις ότι πρέπει να προσεγγίζουμε λογοτεχνικά έργα που σήμερα μπορεί να προκαλούν αμηχανία ή αντιδράσεις;

Στην εισαγωγή γράφω ξεκάθαρα ότι αυτό δεν είναι ένα ευχάριστο βιβλίο. Μέσα στα κείμενα εμφανίζονται λέξεις όπως: «νέγρος», «μπάσταρδος», «μαύρο κρέας». Είναι η γλώσσα εκείνης της εποχής. Δεν πρέπει να λογοκρίνουμε τη λογοτεχνία της περιόδου, γιατί πρώτα από όλα δεν πρέπει να ξεχνάμε. Η μνήμη είναι πάρα πολύ σημαντική.

Υπάρχει ένα εξαιρετικό διήγημα του Ρέι Μπράντμπερι, το «Στήλη φωτιάς», που μιλά για τον τελευταίο νεκρό σε έναν κόσμο όπου οι κυβερνήσεις έχουν καταστρέψει όλα τα νεκροταφεία και έχουν εξαλείψει ακόμα και την ιδέα του θανάτου. Οταν ένας νεκρός του 20ού αιώνα ξυπνά και αναζητά έργα του Εντγκαρ Αλαν Πόε και του Χ. Φ. Λάβκραφτ, ανακαλύπτει ότι έχουν καεί, επειδή η κοινωνία δεν θέλει να μιλά για τον τρόμο, τη βία και το κακό. Κατά κάποιον τρόπο, ο Μπράντμπερι δείχνει πως, στην προσπάθεια να περάσουμε σε μια καλύτερη εποχή, καταλήγουμε να κρύβουμε κάτω από το χαλί οτιδήποτε οδυνηρό.

Οι ιστορίες, συνεπώς, που περιλαμβάνονται σε αυτή την ανθολογία θέλουν να μιλήσουν στο δυτικό κοινό με τα στερεότυπα που διατηρούσαν οι τότε ομόλογοί του. Δεν έχουν σκοπό να το διδάξουν, έχουν σκοπό να το τρομάξουν, να κατασκευάσουν ιδεολογίες και συχνά να επικρίνουν. Οφείλουμε να τις κατακρίνουμε για τα προβληματικά τους στοιχεία, αλλά πρέπει να καταλάβουμε και τη λειτουργία που είχαν: να μιλήσουν για τους φόβους του δυτικού ανθρώπου που είναι προβληματικοί από τη φύση τους, αλλά και για τις ανομολόγητες ενοχές που έτρεφε ο τελευταίος όσον αφορά τα εγκλήματα που διέπραξε.

Γενικά πιστεύω ότι πρέπει να κάνουμε τη λογοτεχνία λίγο δυσάρεστη. Δυσάρεστη με την έννοια να εξετάζουμε και ιδιαίτερα επώδυνα κομμάτια μέσα σε αυτήν. Οχι ότι η πραγματικότητα δεν είναι ήδη αρκετά αποκρουστική, αλλά αυτό είναι για μένα ένα ωραίο κομμάτι της μυθοπλασίας και της λογοτεχνίας του φανταστικού: ότι μπορείς να θίξεις πολύ δυσάρεστα ζητήματα μέσα από έναν μύθο.

Πρέπει να υπογραμμίσουμε αυτά τα κομμάτια, να βγάλουμε την αποικιοκρατία, τον πόλεμο, τα έμφυλα ζητήματα στο προσκήνιο. Η αποικιοκρατία ακόμη ισχύει μέσα από τον αμερικανικό επεμβατισμό, μέσα από την υποκίνηση εξεγέρσεων, επαναστάσεων και πολέμων στην Εγγύς και Μέση Ανατολή (βλ. Παλαιστίνη), στη Λατινική Αμερική και στην Αφρική. Απλώς δεν γίνεται με σκλάβους αυτή τη στιγμή, δεν γίνεται με τους ίδιους όρους που γινόταν παλιά. Η εκμετάλλευση είναι πιο έμμεση, αλλά το ίδιο σαφής και πραγματική.

-Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σου ως μεταφραστή και επιμελητή;

Τους τελευταίους μήνες από τις εκδόσεις Στοχαστής κυκλοφόρησε, στο πλαίσιο της νέας σειράς λογοτεχνίας τρόμου που επιμελούμαι, της «Rosa Mystica», μια συλλογή διηγημάτων του σπουδαίου Γάλλου συγγραφέα του ύστερου 19ου αι. Βιλιέ ντε Λ’Ιλ-Αντάμ «Η βαμπιρική ψυχή και άλλες βάναυσες ιστορίες» (μτφρ. Ευαγγελία Κουλιζάκη) – το μοναδικό βιβλίο του στα ελληνικά αυτή τη στιγμή. Τα διηγήματα του Βιλιέ εξερευνούν την παρακμή του αστικού κόσμου, τη σαρδόνια διάσταση της πραγματικότητας και την αντίδραση στον ορθολογισμό. Επίσης μετέφρασα για τις εκδόσεις Ερμα το «Ο Βουρκόλακας και άλλα μορμολύκεια», μια ανθολογία για τον Ελληνα βρικόλακα στη δυτική πεζογραφία και συγκεκριμένα για το πώς το απέθαντο σώμα συνδέθηκε με τις δυτικές αντιλήψεις περί ελληνικότητας και λειτούργησε ως μέσο διαμόρφωσης μιας φαντασιακής εικόνας της Ελλάδας. Τέλος, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Στερέωμα, το «Ο απόφοιτος της ζούγκλας – Το πιο επικίνδυνο θήραμα», που συμπεριλαμβάνει δύο διηγήματα που συζητούν την κακοποίηση των ζώων, τον κοινωνικό δαρβινισμό και πάνω απ’ όλα το κυνήγι ανθρώπων από ανθρώπους.

Με την καινούργια σεζόν θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Sestina ένα πρώιμο διήγημα του Αλτζερνον Μπλάκγουντ, συνοδευμένο από ένα επίμετρο σχετικά με το κίνημα για τα γυναικεία δικαιώματα και τον πνευματισμό· από τις εκδόσεις Αίολος μια ανθολογία με διηγήματα του Αρθουρ Μάκεν, αποτέλεσμα πολλών χρόνων μελέτης και επιτόπιας έρευνας, που αποτελείται από τα θραύσματα του magnum opus που δεν έγραψε ποτέ και από τις εκδόσεις Στερέωμα η συλλογή αλλόκοτων διηγημάτων του σημαντικού αρχαιολόγου Alan Wace οι οποίες διαδραματίζονται στην Ελλάδα προ του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου.